و بعضى مىگويند كه اللّه تعالى نمىداند غير خود را - علوّا كبيرا - با آنكه عالم است « 1 » به ذات خود ؛ و اين از براى آنكه علم صورتى « 2 » است « 3 » مساوى « 4 » معلوم « 5 » كه مرتسم است در عالم ؛ و خفايى نيست كه صورت اشيا مختلف است ؛ پس لازم مىآيد به حسب كثرت معلوم ، كثرت صور در ذات احديت اللّه تعالى از هر وجه . بعضى مىگويند كه اللّه تعالى عالم نيست به جزئيات متغيّرهء متشكّله ؛ امّا متغيّره ، پس از جهت آنكه هر محلّ عالم باشد مثلا كه زيد در خانه است اين زمان ؛ پس چون زيد بيرون رود ، يا آن است كه اين علم زايل گشت و مىداند كه زيد در خانه نيست [ 9 ] يا آنكه باقى است علم ؛ و بر تقدير اوّل ، موجب تغيير است در ذات واجب از صفتى به صفتى ؛ و بر تقدير ثانى موجب جهل بارى تعالى است . و بعضى مىگويند كه علم اللّه تعالى محيط است به طبايع جزئيات و احكام جزئيات و محيط نيست به خصوصيات جزئيات و آنچه متعلّق است به جزئيات از احوال ؛ و مثل اين كلام نامعقول مذكور است در كتب مبسوطه ؛ و شيطان اكثر ناس را گمراه كرده . و جواب اكثرى از دليل مصنّف معلوم شد ، و بعضى در محلّ آن مذكور است ؛ و آنچه آن جماعت گفته‌اند باطل است و اعتقاد فاسد ؛ و علم اللّه تعالى علم زمانى « 6 » نيست ؛ و آن محلّ كه اللّه تعالى عالم بود ، زمان ماضى و حال و استقبال نبود ؛ و اين صفات عارض است . امّا « 7 » اللّه تعالى عالم است به جميع حوادث جزئيّه و ازمنه و « 8 » آنكه واقع است در ازمنه ؛ و « 9 » علم پروردگار « 10 » ، متعالى از دخول در « 11 » ازمنه ؛ كه ثابت است علم اللّه تعالى ابد الدهر ، و نسبت علم اللّه به جميع ازمنه مساوى است ؛ و

--> ( 1 ) . س : - است . ( 2 ) . س : صورت . ( 3 ) . س : - است . ( 4 ) . س : + و . ( 5 ) . س : + را . ( 6 ) . س : ربانى . ( 7 ) . س : + نزد . ( 8 ) . س : - و . ( 9 ) . س : - و . ( 10 ) . س : - پروردگار . ( 11 ) . س : - در .